مرجع فولاد

دانشنامه فولاد

۸۷ اصطلاح پرکاربرد بازار آهن و فولاد به زبان ساده؛ از نام محصولات و مقاطع تا روش تولید، خواص فنی، استانداردها، لوله و اتصالات و اصطلاحات خرید و حمل.

محصولات و مقاطع از میلگرد و تیرآهن تا ورق، لوله، پروفیل و ریل

HEA HEA (light wide flange beam) سبک‌ترین سری تیرآهن بال‌پهن طبق DIN 1025-3؛ ارتفاع مقطع کمی کمتر از عرض بال است. HEB HEB (heavy wide flange beam) سری استاندارد و پرمصرف تیرآهن بال‌پهن طبق DIN 1025-2 که در بازار IPB هم نامیده می‌شود. HEM HEM (extra heavy wide flange beam) سنگین‌ترین سری تیرآهن بال‌پهن طبق DIN 1025-4 با بال و جان بسیار ضخیم. آج Rib برجستگی‌های سطح میلگرد آجدار که چسبندگی میلگرد به بتن را افزایش می‌دهد. استنلس استیل Stainless steel فولاد زنگ‌نزن با حداقل ۱۰٫۵٪ کروم که لایه محافظ اکسید کروم روی سطحش تشکیل می‌دهد. اسلب Slab شمش تخت و پهن که مواد اولیه تولید ورق است. بلوم Bloom شمش با مقطع مربع یا مستطیل بزرگ‌تر از بیلت که برای نورد تیرآهن، ریل و مقاطع سنگین استفاده می‌شود. بیلت Billet شمش با مقطع مربعی کوچک (معمولاً ۱۲۵ یا ۱۵۰ میلی‌متر) که مواد اولیه تولید میلگرد و مقاطع سبک است. پرداخت سطح استیل Stainless surface finish نوع سطح نهایی استیل مانند مات (2B)، ساتن یا هیرلاین و آینه‌ای که روی ظاهر و قیمت اثر دارد. پروفیل Hollow section (profile) مقطع توخالی فولادی مربع یا مستطیل؛ پروفیل‌های ضخامت بالا را پروفیل صنعتی می‌نامند. پلیت Plate (heavy plate) ورق ضخیم (معمولاً بالای ۱۰ میلی‌متر) برای سازه‌های سنگین، مخازن و صفحه ستون. تسمه Flat bar مقطع مستطیل توپر با عرض کم که به‌صورت نوردی یا برش از ورق تولید می‌شود. توری مش Welded wire mesh شبکه جوش‌خورده از مفتول یا میلگرد برای بتن‌ریزی کف، دیوارهای پیش‌ساخته و حصارکشی. تیرآهن IPE IPE beam تیرآهن I شکل با بال‌های موازی و باریک که پرمصرف‌ترین تیرآهن ساختمانی است. ریل جرثقیلی Crane rail ریل کف‌تخت با سر پهن (نوع A طبق DIN 536) برای مسیر حرکت جرثقیل‌های سقفی و دروازه‌ای. سپری T-section مقطع T شکل برای قاب پنجره، نگهدارنده شیشه و سازه‌های سبک. شمش Semi-finished steel محصول نیمه‌نهایی فولاد که به شکل بیلت، بلوم یا اسلب برای نورد به محصولات نهایی استفاده می‌شود. عرشه فولادی Steel deck (metal deck) ورق گالوانیزه فرم‌داده‌شده که در سقف‌های کامپوزیت هم قالب بتن و هم بخشی از آرماتور است. فولاد آلیاژی Alloy steel فولادی که با افزودن عناصری مثل کروم، مولیبدن و نیکل استحکام و چقرمگی بیشتری پیدا می‌کند؛ مانند MO40 و VCN. قوطی Square hollow section پروفیل توخالی با مقطع مربع که از شکل‌دهی و جوش ورق ساخته می‌شود. کرکره فولادی Steel roller shutter درب ساخته‌شده از تیغه‌های فرم‌داده‌شده فولادی که دور محور بالای درب جمع می‌شود. کلاف Coil (rebar/wire rod) میلگرد یا مفتول پیچیده‌شده به شکل حلقه؛ برای خاموت‌زنی و برش در طول دلخواه. کویل Coil (sheet coil) ورق پیچیده‌شده به شکل رول که پس از باز شدن به شیت یا نوار تبدیل می‌شود. لانه زنبوری Castellated beam تیرآهنی که جان آن برش زیگزاگ خورده و دوباره جوش داده می‌شود تا ارتفاع و مقاومت خمشی بیشتری با همان وزن داشته باشد. مفتول Wire سیم فولادی کم‌قطر به‌صورت سیاه یا گالوانیزه برای آرماتوربندی، توری و مصارف صنعتی. میلگرد آجدار Deformed (ribbed) rebar میلگردی با برجستگی‌های سطحی (آج) که برای تسلیح بتن استفاده می‌شود و رده‌های A2، A3 و A4 دارد. میلگرد ساده Plain round bar میلگرد بدون آج با رده A1 که برای خاموت، کارهای غیرسازه‌ای و ساخت قطعات استفاده می‌شود. ناودانی Channel (UNP) مقطع U شکل با بال‌های شیب‌دار (UNP) که با ارتفاع جان معرفی می‌شود. نبشی Angle (L-profile) مقطع L شکل با دو بال که با عرض بال و ضخامت معرفی می‌شود؛ مثلاً نبشی ۵۰×۵. ورق آجدار Chequered plate ورق با نقش برجسته ضدلغزش برای کف پله، سکو، کف کامیون و راهروهای صنعتی. ورق رنگی Pre-painted sheet (PPGI) ورق گالوانیزه با پوشش رنگ کارخانه‌ای برای سقف و دیوار سوله و ساختمان‌های پیش‌ساخته. ورق روغنی Cold-rolled (oiled) sheet ورق نورد سرد با سطح صاف و براق که برای جلوگیری از زنگ‌زدگی روغن‌کاری می‌شود. ورق سیاه Hot-rolled (black) sheet ورق نورد گرم با سطح تیره و پوسته اکسیدی که پرمصرف‌ترین ورق برای سازه، مخزن و قطعات صنعتی است. ورق ضدسایش Wear-resistant plate ورق فولادی با سختی بالا (مثلاً ۴۰۰ یا ۵۰۰ برینل) برای سطوحی که با سنگ، خاک و مواد ساینده در تماس‌اند. هاش (H) H-beam (wide flange) تیرآهن بال‌پهن با بال‌های عریض‌تر از IPE؛ برای ستون‌ها و تیرهای سنگین.

تولید و فرآوری فولادسازی، نورد، پوشش و خدمات برش و خم

آهن اسفنجی Direct reduced iron (DRI) آهنی که با احیای مستقیم سنگ‌آهن با گاز طبیعی و بدون ذوب به دست می‌آید و خوراک کوره قوس الکتریکی است. اسیدشویی Pickling حذف لایه اکسیدی سطح ورق گرم با اسید؛ ورق اسیدشویی سطح تمیزتری برای رنگ و پرسکاری دارد. برشکاری Cutting service برش ورق و مقاطع به ابعاد سفارشی با گیوتین، هوابرش، پلاسما یا لیزر. خم‌کاری Bending شکل‌دادن ورق و مقاطع با پرس برک یا غلتک مطابق نقشه. ریخته‌گری مداوم Continuous casting روشی که فولاد مذاب به‌طور پیوسته در قالب سرد می‌شود و به شمش (بیلت، بلوم یا اسلب) تبدیل می‌شود. عملیات حرارتی Heat treatment گرم و سرد کردن کنترل‌شده فولاد (مثل کوئنچ و تمپر) برای رسیدن به سختی و چقرمگی موردنظر. کوره القایی Induction furnace کوره ذوب با جریان القایی که در واحدهای کوچک‌تر برای تولید شمش از قراضه استفاده می‌شود. کوره قوس الکتریکی Electric arc furnace (EAF) کوره‌ای که با قوس الکتریکی قراضه یا آهن اسفنجی را ذوب و به فولاد تبدیل می‌کند؛ روش اصلی فولادسازی در ایران. گالوانیزه Galvanizing پوشش‌دادن فولاد با لایه روی (زینک) برای جلوگیری از زنگ‌زدگی؛ به‌صورت گرم (غوطه‌وری) یا الکتریکی انجام می‌شود. نواربری Slitting برش طولی کویل ورق به نوارهایی با عرض دلخواه برای تولید پروفیل، تسمه و قطعات. نورد سرد Cold rolling نورد در دمای محیط که سطحی صاف‌تر و ابعادی دقیق‌تر می‌دهد؛ ورق روغنی محصول نورد سرد است. نورد گرم Hot rolling شکل‌دادن فولاد در دمای بالاتر از دمای تبلور مجدد؛ محصولاتی مثل ورق سیاه، میلگرد و تیرآهن با این روش تولید می‌شوند.

خواص و مشخصات فنی استحکام، سختی، جوش‌پذیری و مشخصات مقطع

آزمون ضربه Charpy impact test آزمونی که انرژی شکست نمونه شیاردار را در دمای مشخص می‌سنجد؛ پسوندهای JR، J0 و J2 در گرید S235 و S355 دمای آن را نشان می‌دهند. ازدیاد طول Elongation درصد افزایش طول نمونه تا لحظه پارگی در آزمون کشش؛ شاخص شکل‌پذیری فولاد. اساس مقطع Section modulus ممان اینرسی تقسیم بر فاصله دورترین تار از محور خنثی؛ مبنای محاسبه تنش خمشی تیر. استحکام کششی Tensile strength بیشترین تنشی که فولاد پیش از پارگی تحمل می‌کند و در آزمون کشش اندازه‌گیری می‌شود. جوش‌پذیری Weldability میزان سهولت جوشکاری فولاد بدون ترک؛ هرچه کربن معادل کمتر باشد جوش‌پذیری بهتر است. چگالی فولاد Steel density جرم واحد حجم فولاد که حدود ۷٫۸۵ گرم بر سانتی‌متر مکعب است و مبنای محاسبه وزن آهن‌آلات است. حد تسلیم Yield strength تنشی که فولاد پس از آن تغییر شکل دائمی می‌دهد؛ مبنای اصلی طبقه‌بندی گریدهای میلگرد و فولاد ساختمانی. سختی برینل Brinell hardness (HBW) عدد سختی که از فرورفتن یک ساچمه سخت در سطح فلز به دست می‌آید؛ گرید ورق‌های ضدسایش با آن مشخص می‌شود. شکل‌پذیری Ductility توانایی فولاد در تغییر شکل زیاد بدون شکست؛ برای میلگرد سازه‌ای در مناطق زلزله‌خیز اهمیت زیادی دارد. کربن معادل Carbon equivalent (CE) عددی که اثر کربن و عناصر آلیاژی را بر جوش‌پذیری نشان می‌دهد؛ برای میلگرد جوش‌پذیر محدود می‌شود. ممان اینرسی Moment of inertia مشخصه هندسی مقطع که مقاومت آن در برابر خمش را نشان می‌دهد؛ در جدول اشتال برای هر سایز آمده است.

استاندارد و کیفیت گرید، استاندارد، گواهی و بازرسی

ST37 ST37 (S235) نام قدیمی فولاد ساختمانی معمولی با حد تسلیم حدود ۲۳۵ مگاپاسکال که معادل اروپایی آن S235 است. ST52 ST52 (S355) فولاد ساختمانی پرمقاومت با حد تسلیم حدود ۳۵۵ مگاپاسکال (معادل S355) برای سازه‌های سنگین و ماشین‌سازی. آنالیز شیمیایی Chemical analysis درصد عناصری مثل کربن، منگنز، گوگرد و فسفر در فولاد که در گواهی کارخانه درج می‌شود. بازرسی شخص ثالث Third-party inspection بازرسی کالا پیش از بارگیری توسط شرکت بازرسی مستقل برای تأیید ابعاد، کیفیت و مدارک. تلرانس Tolerance محدوده مجاز اختلاف ابعاد و وزن محصول با مقدار اسمی طبق استاندارد. گواهی کارخانه Mill test certificate (MTC) سندی که کارخانه همراه محموله صادر می‌کند و نتایج آنالیز شیمیایی و آزمون‌های مکانیکی همان بار را نشان می‌دهد. نشان کارخانه Mill marking علامت کارخانه، سایز و رده که روی میلگرد و مقاطع حک یا چاپ می‌شود و برای شناسایی اصالت کالا لازم است. وزن تئوری Theoretical weight وزنی که از روی ابعاد اسمی و چگالی فولاد محاسبه می‌شود؛ وزن واقعی به دلیل تلرانس نورد ممکن است چند درصد کمتر یا بیشتر باشد.

لوله و اتصالات سایز، رده، فلنج و اتصالات لوله‌کشی

اینچ لوله Nominal pipe size (NPS) اندازه اسمی لوله که با قطر خارجی واقعی برابر نیست؛ مثلاً لوله ۲ اینچ قطر خارجی ۶۰٫۳ میلی‌متر دارد. رده (Schedule) Pipe schedule شاخص ضخامت دیواره لوله؛ مثلاً رده ۴۰ (Sch40) ضخامت استاندارد لوله‌های صنعتی است. زانو و سه‌راهی Elbow and tee اتصالات جوشی برای تغییر مسیر (زانو) و انشعاب (سه‌راهی) در خطوط لوله. فلنج Flange قطعه حلقوی که دو لوله یا لوله و شیر را با پیچ و واشر به هم وصل می‌کند و کلاس فشار دارد. کلاس فشار Pressure class رده فلنج و اتصالات (مثل ۱۵۰، ۳۰۰ و ۶۰۰) که حداکثر فشار کاری در یک دمای مشخص را تعیین می‌کند. لوله اسپیرال Spiral welded pipe لوله قطور با جوش مارپیچ که برای خطوط انتقال آب، گاز و شمع‌کوبی استفاده می‌شود. لوله درزدار Welded pipe لوله‌ای که از فرم‌دادن ورق یا نوار و جوش طولی آن ساخته می‌شود؛ مانند لوله گازی و لوله صنایع. لوله مانیسمان Seamless pipe (Mannesmann) لوله بدون درز که از سوراخ‌کاری و نورد شمش گرد ساخته می‌شود و برای فشار و دمای بالا مناسب است.

خرید، حمل و بازار اصطلاحات قیمت، فاکتور، حمل و بازرگانی

CFR و CIF CFR / CIF شرایط تحویل بین‌المللی: در CFR فروشنده کرایه حمل تا بندر مقصد را می‌پردازد و در CIF بیمه بار هم با فروشنده است. ارزش افزوده Value added tax (VAT) مالیاتی که به قیمت فروش آهن‌آلات اضافه و در فاکتور رسمی جداگانه درج می‌شود. بارنامه Waybill سند حمل جاده‌ای که مشخصات بار، مبدأ، مقصد و راننده را ثبت می‌کند. باسکول Weighbridge ترازوی بزرگ توزین خودرو؛ وزن واقعی بار آهن‌آلات با توزین خالی و پر خودرو روی باسکول تعیین و مبنای فاکتور نهایی قرار می‌گیرد. بورس کالا Iran Mercantile Exchange بازار رسمی عرضه محصولات فولادی کارخانه‌ها؛ قیمت کشف‌شده در بورس یکی از مهم‌ترین شاخص‌های جهت بازار است. پیش‌فاکتور Pro forma invoice سند اعلام قیمت و شرایط فروش پیش از خرید؛ معمولاً اعتبار زمانی کوتاه (یک روز) دارد. تحویل در انبار Ex-warehouse قیمتی که شامل تحویل کالا در انبار فروشنده است و بارگیری و حمل جداگانه محاسبه می‌شود. ترخیص Customs clearance انجام تشریفات گمرکی، پرداخت حقوق ورودی و دریافت مجوز خروج کالای وارداتی از گمرک. تناژ Tonnage مقدار وزنی سفارش به تن که مبنای قیمت پله‌ای، انتخاب نوع خودرو و برنامه تحویل است. خرید اعتباری Credit purchase خرید آهن‌آلات با پرداخت مدت‌دار در برابر چک یا ضمانت‌نامه، برای پروژه‌ها و مشتریان مستمر. درب کارخانه Ex-works (EXW) قیمت تحویل کالا در محل کارخانه؛ هزینه حمل تا مقصد جداگانه محاسبه می‌شود. شاخه Bar (length unit) واحد شمارش مقاطع طویل مانند میلگرد و تیرآهن؛ طول استاندارد شاخه معمولاً ۱۲ متر (میلگرد، تیرآهن) یا ۶ متر (نبشی، ناودانی، پروفیل، لوله) است. فاکتور رسمی Official invoice فاکتور فروش با مشخصات خریدار که در سامانه مودیان ثبت می‌شود و برای اعتبار مالیاتی لازم است.

گریدها و استانداردها